Τα καφενεία της εποχής μου

- Μαΐου 04, 2025

Τα καφενεία της εποχής μου...

Μικρός ήμουν όταν πρωτοξενιτεύτηκα σε ηλικία 12 ετών και έτσι δεν γνώρισα καλά τους μόνους χώρους που οι άνδρες του χωριού περνούσαν αρκετές από τις ώρες τους. Γυναίκες δεν πλησίαζαν τις καθημερινές αλλά σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις μπορεί να περνούσαν εκεί μερικές ώρες, κατά κανόνα συνοδεύοντας τους άνδρες της οικογένειας και πάντα συνοδευόμενες από κάποιον απ’ αυτούς. Οσο για τα παιδιά, τα αγόρια συνήθως πολύ σπάνια και αφού εξαντλούσαν τον διαθέσιμο χρόνο στα παιχνίδια κάθε είδους εκτός του καφενείου, κατέφευγαν δίπλα στον πατέρα τους μέχρι να έρθει η ώρα να πάρουν όλοι τον δρόμο για το σπίτι.

Από τα 12 και μετά, τα καλοκαίρια στην Πλατάνα αλλά και στις Καλύβες τα παραδοσιακά καφενεία λίγο πολύ δεν είχαν εμφανίσει σημαντικές διαφοροποιήσεις από αυτό που ήξερα αν και σπάνια μπορούσες να μείνεις στο εσωτερικό τους μέρος το καλοκαίρι και οι δραστηριότητες συνήθως γινόταν στις αυλές και τα προαύλια κάτω από την σκιά δέντρων, κληματαριών και σπάνια την εποχή εκείνη κάποιας τέντας που ήταν ακόμα άγνωστο είδος σε ένα μικρό χωριό. Τον χειμώνα βέβαια που εγώ απουσίαζα ο κλειστός χώρος ήταν κάτι διαφορετικό, συνήθως πνιγμένο στον καπνό των τσιγάρων που τότε κάπνιζαν σχεδόν όλοι οι άντρες εκτός από τον πατέρα μου που αν και το είχε δοκιμάσει στα νιάτα του δεν τον θυμάμαι ποτέ να καπνίζει.

Μετά τα 18 και αφού ενηλικιώθηκα και θα μπορούσα να πηγαίνω μόνος μου στο καφενείο άρχισαν να ξεφυτρώνουν σιγά σιγά και οι καφετέριες, κάτι πιό μοντέρνο και περισσότερο κοντά στην νεολαία που κάπως ήθελε να ξεφύγει από το παραδοσιακό καφενείο του βαρύ γλυκού, της πρέφας και του ούζου με μεζέ. Ηρθε η ώρα του φραπέ, του καναπέ και των μικτών συντροφιών αγοριών και κοριτσιών που έφτασαν κι αυτά στα μικρά χωριά σαν και το δικό μας.

Στο Καζαβίτι στην Πλατάνα δυό ήταν τα καφενεία τα οποία ήταν μεταφερόμενα από τις Καλύβες ή στις Καλύβες ανάλογα με το πως το έβλεπες μια που σχεδόν ολόκληρο το χωριό με κάποιον τρόπο μεταφερόταν. Το καφενείο του Λυμπέρη και το καφενείο του Βεγίνα, απέναντι το ένα από το άλλο στην Πλατάνα και λίγο μακρύτερα το ένα από το άλλο στις Καλύβες. Πάντα όμως κάτω από τα σπίτια των ιδιοκτητών τους. Σήμερα βέβαια κανένα από τα δύο δεν εξακολουθεί να υπάρχει αφού δεν υπήρξαν διάδοχοι που θα συνέχιζαν το επάγγελμα αλλά έχουν καταλήξει να γίνουν και τα δυό ένα εστιατόριο. Τον καιρό που η Πλατάνα στις Καλύβες ήταν το κέντρο του χωριού, γύρω της συγκέντρωνε εκτός από το καφενείο του Βεγίνα και εκείνο του Χρήστου Κουνάδα, ακριβώς απέναντι από το σπίτι μας ενώ πιό κάτω υπήρχε το καφενείο του Αγγελου Κουνάδα με την υπέροχη αυλή που διατηρήθηκε αρκετά χρόνια πριν μετατραπεί σε ζαχαροπλαστείο. Ζαχαροπλαστείο θυμάμαι και το κατοπινό καφενείο του Στόγιου στην πλατεία της Κοινότητας μπροστά στο σχολείο. Απέναντι σχεδόν από το καφενείο του Αγγελου Κουνάδα ήταν το καφενείο του Σβητίκη που λειτουργούσε και σαν κέντρο διασκέδασης στις γιορτές. Στην γειτονιά μου στις Καλύβες δεν πρέπει να ξεχάσω να αναφέρω το καφενείο του Σπανού και αρκετά αργότερα το βραχύβιο καφενείο του Κώστα Παπουτσή που έφυγε ξαφνικά ένα βράδυ στα καλά καθούμενα και από τότε ερήμωσε η γειτονιά. Καφενείο άκουσα ότι ήταν και το ισόγειο του σπιτιού μας στις Καλύβες αλλά εγώ δεν το πρόλαβα αφού στο μεταξύ χωρίστηκε στα δυό και έγινε ραφείο και κατάστημα νεωτερισμών μάλλον πριν γεννηθώ εγώ. Η φάτσα του χωριού όμως στις Καλύβες ήταν τα δύο γειτονικά καφενεία του Κυριάκου Τυρολόγου και του Κώστα Βόγδανου που ήταν ταυτόχρονα και εστιατόρια και ξενοδοχεία ενώ λίγο παρακάτω θυμάμαι το καφενείο του Σωκράτη Κελαϊδή. Είναι βέβαιο ότι σίγουρα θα μου έχει ξεφύγει κάποιο ακόμα αλλά αυτά τα θυμάμαι καλά.

Οσο ο πατέρας μου ήταν σχετικά νέος και άντεχε την κούραση της καθημερινής δουλειάς, εκτός φυσικά από την περίοδο της ελαιοσυλλογής που κρατούσε συνήθως από τον Οκτώβριο ως και τον Ιανουάριο συχνά, πήγαινε να πάρει τον αέρα του στο καφενείο το οποίο δεν ήταν σταθερό αλλά στο Καζαβήτι τον θυμάμαι πιό συστηματικό στου Βεγίνα και στις Καλύβες στου κουμπάρου του Κυριάκου και στου Αγγελου του Κουνάδα χωρίς να παραλείπει και τα υπόλοιπα ανάλογα με τις παρέες του. Τελευταία βέβαια απέφευγε την κλεισούρα και την αποπνικτική ατμόσφαιρα και τα καλοκαίρια προτιμούσε με άλλους της ηλικίας του τα παγκάκια της κοινότητας.

Βασικό στοιχείο του καφενείου το τραπέζι πάνω στο οποίο στήνονται τα παιχνίδια με τα χαρτιά και το τάβλι. Οι παίκτες συνήθως οργανωμένοι σε ζευγάρια ή τετράδες και γύρω τους οι θεατές που απολαμβάνουν την δεξιοτεχνία των παιχτών για να περάσει η ώρα. Το έπαθλο της νίκης εξαρτάται αλλά είναι συγκεκριμένο. Από το απλό λουκούμι στο χαρτί που μπορεί να μεταφερθεί στο σπίτι ως το ούζο με μεζέ, την πορτοκαλάδα ή την γκαζόζα, την μπύρα, το υποβρύχιο και ο τούρκικος (που έγινε αργότερα ελληνικός) καφές, ενώ δεν λείπει κάποιες φορές και το γλυκό του κουταλιού. Ο χαμένος ή οι χαμένοι πληρώνουν τον λογαριασμό. Τα συνηθισμένα παιχνίδια που θυμάμαι στα χρόνια μου στα χαρτιά ήταν η ξερή, το μπιλότ και η πρέφα ενώ στο τάβλι οι πόρτες, το πλακωτό και το φεύγα. Δεν θυμάμαι να συμμετείχα ποτέ σε παιχνίδια γιατί ήμουν και άσχετος και άφραγκος, δεν μου άρεσε να χάνω, αλλά μου άρεσε να παρακολουθώ και να απολαμβάνω τους δεξιοτέχνες.

Ενα άλλο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του καφενείου εκείνης της εποχής ήταν το διάβασμα της μοναδικής εφημερίδας που κυκλοφορούσε από χέρι σε χέρι και ήταν πάντα η ίδια. Στου Βεγίνα έβρισκες την Μακεδονία και στου Λυμπέρη τον Ελληνικό Βορρά που ερχόταν με τον παραγγελιοδόχο αργά το απόγευμα με την συγκοινωνία, πρωϊνές εφημερίδες της Θεσσαλονίκης γιατί οι Αθηναϊκές δεν προλάβαιναν να φτάσουν από την Καβάλα. Η μικρή κοινωνία του χωριού μετά τον εμφύλιο ήταν χωρισμένη σε μεγάλο βαθμό και τα καφενεία όπου υπήρχε δυνατότητα επιλογής ακολουθούσαν λίγο ή πολύ τις τάσεις της εποχής αν και πρακτικά σπάνια ένας καφετζής θα έδιωχνε έναν πελάτη γιατί είχε διαφορετική ιδεολογία από τον ίδιο. Συνήθως τον έδιωχναν οι θαμώνες με την συμπεριφορά τους. Η πρακτική αυτή συνεχίστηκε και τα χρόνια της δικτατορίας αλλά και τα επόμενα των πρώτων χρόνων των μπλέ και πράσινων καφενείων μέχρι να χαθούν οι διαχωρισμοί όσο εξασθενούσαν οι μνήμες των παλιών διενέξεων.

Οι μεγάλες γιορτές και τα πανηγύρια, τα γλέντια των αποκριών, τα γλέντια και οι χοροί των γάμων χρειαζόταν ανοιχτούς και μεγάλους χώρους και πολλές φορές τα καφενεία έκαναν ότι μπορούσαν για να τους προσφέρουν ιδιαίτερα όταν ο καιρός ήταν καλός όπως συνήθως αργά την άνοιξη, το καλοκαίρι και νωρίς το φθινόπωρο. Τότε οι θαμώνες αυξανόταν δραματικά, οι γυναίκες και τα παιδιά συμμετείχαν και η ορχήστρα του χωριού έπαιρνε την θέση της σε μιαν άκρη αφήνοντας αρκετό χώρο για το στήσιμο του απαραίτητου χορού. Στα πανηγύρια του Αγίου Παντελεήμονα, του Αϊ Γιάννη, του Αϊ Γιωργιού και της Πρωτομαγιάς τα μεταφερόμενα καφενεία με τα αριθμημένα τραπέζια, τις ψάθινες καρέκλες και τον απαραίτητο εξοπλισμό του πάγκου με τα ποτήρια του πιοτού και τα πιατάκια των μεζέδων μαζί με τα μπουκάλια και τις νταμιτζάνες ταξίδευαν είτε στις καρότσες των φορτηγών ή στις πλάτες των μουλαριών ανάλογα με την τοποθεσία. Στο ύπαιθρο εκτός από την ορχήστρα των οργανοπαικτών με το μπουζούκι, την κιθάρα, το ακορντεόν, το βιολί και το ούτι δεν έλειπε και η λατέρνα που έδινε και κείνη τον ρυθμό της στο γλέντι.

Τα καφενεία γνώριζαν δόξες στις περιόδους των εκλογών όταν οι υποψήφιοι κάθε είδους και θέσης επισκέπτονταν το χωριό, σε ορισμένες περιπτώσεις γίνονταν και εκλογικά κέντρα, έβγαζαν λόγους, υπόσχονταν ...λαγούς με πετραχήλια και κερνούσαν αφειδώς τους προστρέχοντες.

Μπορεί εκείνα τα χρόνια της δεκαετίας του 1950 και του 1960 αλλά και του 1970 ακόμα στο Καζαβήτι το ηλεκτρικό να ήταν άγνωστο αλλά η φωταψία τόσο μέσα όσο και έξω από το καφενείο δεν έλειπε. Οι γκαζόλαμπες δεν έδιναν ισχυρό φως αλλά τα λούξ εξασφάλιζαν ότι μπορούσες άνετα να βλέπεις γύρω σου και το παιχνίδι δεν σταματούσε ποτέ από έλειψη φωτός. Οταν βέβαια ήρθε και το ηλεκτρικό στις Καλύβες την δεκαετία του 1960 μπορούσες να παρατείνεις την παραμονή στον χώρο του καφενείου όσο κρατούσε ακόμα η ξυλόσομπα και υπήρχε όρεξη για κουβέντα.

Ακολουθούν ορισμένες παλιές φωτογραφίες που αποτυπώνουν τα παραπάνω...